Tác phẩm được xây dựng trên kinh nghiệm của một nhà nho đa tài, có tư tưởng tiến bộ. Bên cạnh việc miêu tả ngắn gọn, đầy đủ về các phong tục, tác giả Phan Kế Bính còn đưa ra những lời nhận định nghiêm túc, có ý hướng đến canh tân hủ tục, đồng thời giữ gìn và phát huy phần mỹ tục quốc túy: “Cái phong tục truyền đã lâu, không dễ mà mai một đổi ngay được. Muốn đổi thì phải lựa dần dần. Trước hết phải xét điều gì quá tệ thì bỏ bớt đi, rồi lâu lâu mới đem cái tục hay mà bổ hết cho cái tục dở. Còn tục mà là quốc túy của ta thì ta cứ giữ lấy”.

Qua những đoạn văn ngắn, xúc tích, tác giả đã đề cập khá đầy đủ về phong tục trong gia tộc, thôn xóm, trong xã hội. Tệ đoan lớn nhất thời phong kiến vẫn là tục lệ “xôi thịt”, tranh giành nhau từng tấc, từng ly về thể diện, vì nhờ thể diện mà người ta được thêm ít nhiều xôi, thịt. Ngày xưa lại chuộng hình thức đạo đức giả, thí dụ như lúc ma chay, con cháu thi nhau khóc để cho họ hàng chòm xóm nghe thấy, về thực chất là “che mắt thế gian”. Tác giả mô tả tệ đoan đồng bóng, cầu hồn khá tỉ mỉ, để rồi đả phá. Đến các thầy phù thủy, tác giả viết: “Than ôi, đạo phù thủy cùng là đạo đồng cốt; còn thịnh hành ngày nào thì dân trí còn ngu xuẩn ngày ấy”. Về việc cầu cơ bút, xin xăm, tác giả tỏ ra khách quan: “Cách đoán thẻ cũng như cách đoán thơ tiện, lắm câu viển vông mà về sau cũng có khi linh nghiệm”. Lại đề cập cách phát âm để khẳng định tính thống nhất của dân tộc ta, người ở Bắc, ở Nam nghe một hai tiếng thì có thể khó hiểu, nhưng nghe cả câu thì rõ ràng là dễ hiểu.

Cuốn sách ra đời hơn 100 năm trước, cho đến thời điểm này vẫn là sách “gối đầu giường” cho rất nhiều thế hệ học giả nghiên cứu văn hóa nói chung và văn hóa dân gian nói riêng. Duy có điều từng câu, từng chữ trong sách quý vẫn còn quá ít người đọc và hiểu được.

Mong rằng khi xếp sách lại, người đọc sẽ thấy toát lên tình yêu thiên nhiên, tình đoàn kết giữa người trong một nước. Muốn cho một nếp suy nghĩ trở thành phong tục, phải kinh qua thời gian dài; muốn đả phá một tục lệ, cũng phải kiên trì, cương quyết.