Mô hình homestay ở thôn Na Lo, xã Tà Chải, huyện Bắc Hà.

Nỗ lực nâng cao thu nhập

Chúng tôi dừng chân ở Tà Chải - xã đầu tiên của huyện Bắc Hà “về đích” nông thôn mới vào năm 2014. Đây cũng là xã được huyện lựa chọn xây dựng xã nông thôn mới nâng cao giai đoạn 2018 - 2020. Ông Vàng Đình Vi, Phó Chủ tịch UBND xã cho biết: Đến nay, xã đạt 14/18 tiêu chí nông thôn mới nâng cao, một số tiêu chí đạt ở mức cao như điện, trường học, nhà ở, y tế, văn hóa, môi trường... Tuy nhiên, có một số tiêu chí khó đối với địa phương, trong đó có tiêu chí thu nhập.

Theo Quyết định số 1715 ngày 11/6/2018 của UBND tỉnh về ban hành Bộ tiêu chí xã nông thôn mới nâng cao tỉnh Lào Cai giai đoạn 2018 - 2020, thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn tăng qua từng năm. Theo đó, thu nhập năm 2018 là từ 32 triệu đồng/người/năm, năm 2019 là từ 35 triệu đồng/người/năm, năm 2020 là từ 38 triệu đồng/người/năm trở lên. Đây là “bài toán” khó đối với các xã khu vực nông thôn, vùng cao, nhất là khi nguồn lực hỗ trợ sản xuất cho các địa phương bị thu hẹp sau khi “về đích”.

Nói riêng về Tà Chải, thời điểm năm 2014 khi xã “về đích” nông thôn mới, thu nhập của người dân ở mức 18,22 triệu đồng/người. Năm 2018, thu nhập bình quân đầu người đạt hơn 32 triệu đồng, đạt tiêu chuẩn theo Quyết định số 1715. Thiếu nguồn lực hỗ trợ, xã Tà Chải đã triển khai nhiều giải pháp phát triển kinh tế trên cơ sở khích lệ ý chí vươn lên của người dân, tận dụng thế mạnh của vùng. Trong đó có thể kể đến việc khuyến khích người dân phát triển các cơ sở sản xuất, kinh doanh khi du lịch cộng đồng ở Tà Chải đang mở ra nhiều tín hiệu tích cực; mở rộng diện tích cây ăn quả ôn đới với tổng diện tích toàn xã là 180 ha, trong đó 145 ha đã cho thu hoạch. Ngoài ra, việc đẩy mạnh sản xuất rau trái vụ cũng mang lại nguồn thu khá...

“Dù khó nhưng chúng tôi đang nỗ lực triển khai nhiều giải pháp để nâng cao thu nhập cho người dân. Xã phấn đấu năm 2019, thu nhập bình quân đầu người trên địa bàn đạt tối thiểu là 35 triệu đồng”, ông Vàng Đình Vi cho biết.

Tuy nhiên, việc nâng cao thu nhập người dân lên mức từ 38 triệu đồng/người/năm trở lên vào năm 2020 và duy trì bền vững tiêu chí này đòi hỏi chính quyền địa phương cần có hướng đi hiệu quả, lâu dài.

Khó ở tiêu chí môi trường

Còn tại xã Xuân Quang của huyện Bảo Thắng, dù đã “về đích” nông thôn mới cách đây 4 năm (năm 2015) song chính quyền và người dân vẫn đang chung tay, góp sức xây dựng vùng quê đổi thay, no ấm. Trong cuộc trò chuyện với ông Bùi Đức Kiểm, Bí thư Đảng ủy xã, chúng tôi được biết, việc duy trì, nâng cao chất lượng các tiêu chí luôn được xã quan tâm triển khai với nhiều giải pháp, cách làm. Theo kết quả rà soát, xã đã đạt 11/18 tiêu chí nông thôn mới nâng cao.

Theo ông Bùi Đức Kiểm, xây dựng nông thôn mới đã khó, xây dựng nông thôn mới nâng cao còn khó hơn. Trong số 7 tiêu chí chưa đạt của xã nông thôn mới nâng cao thì môi trường, giáo dục, giao thông là những tiêu chí khiến địa phương “đau đầu”. Riêng về tiêu chí môi trường, với đặc thù là xã có hoạt động chăn nuôi quy mô lớn của huyện Bảo Thắng, khu chăn nuôi nằm trong khu dân cư nên việc xử lý chất thải chăn nuôi đặt ra nhiều thách thức. Một vấn đề “nhức nhối” trong tiêu chí này là những bất cập ở khu vực bãi rác thải của huyện Bảo Thắng đặt tại thôn Làng Mi gây ảnh hưởng tới nhiều hộ sinh sống xung quanh.

Nước thải đen ngòm xả ra môi trường, mùi hôi thối nồng nặc trong không khí là những cảm nhận đầu tiên khi chúng tôi đến đây. Nhiều năm qua, cuộc sống của người dân khu vực xung quanh bãi rác thải này bị xáo trộn với tình cảnh ao không thể nuôi cá và phải đi xin nước về dùng, ăn cơm phải bỏ màn vì nhiều ruồi, nhặng... Trước thực tế môi trường không khí và nước bị ô nhiễm, các hộ ở thôn Xuân Đâu (cũ), nay là thôn Làng Mi (sau khi sáp nhập) đã không tán thành khi lấy ý kiến về thực hiện tiêu chí môi trường trong xây dựng thôn kiểu mẫu.

“Những bất cập ở bãi rác thải gây nhiều khó khăn cho xã trong xây dựng nông thôn mới trước đây và bây giờ là xây dựng nông thôn mới nâng cao. Tuy nhiên, việc xử lý những bất cập này nằm ngoài khả năng của địa phương, cần các cấp, các ngành sớm vào cuộc giải quyết”, ông Kiểm nói.

Trong chuyến công tác tại huyện Si Ma Cai, chúng tôi đến thôn Sín Chải của xã Si Ma Cai. Sau trận mưa, tuyến đường trục thôn đầy đất, cỏ, rác, thi thoảng trên đường xuất hiện phân gia súc. Trưởng thôn Sín Chải Ly Seo Phần bảo, công tác tuyên truyền, vận động người dân giữ vệ sinh môi trường luôn được quan tâm thực hiện, tuy nhiên tập quán và nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế nên công tác này còn nhiều khó khăn. Đây là một trong những vấn đề nan giải đối với xã Si Ma Cai trong lộ trình xây dựng nông thôn mới nâng cao.

Ông Trương Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND huyện Si Ma Cai, Chánh Văn phòng điều phối xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững huyện cho biết: Xã Si Ma Cai được huyện lựa chọn xây dựng nông thôn mới nâng cao bởi mặt bằng các tiêu chí của xã cao hơn những xã khác, kinh tế - xã hội cũng phát triển hơn nhờ lợi thế nằm ở vị trí trung tâm. Tuy nhiên, với đặc thù của xã vùng cao có 8 thôn, dân cư sống rải rác, nhận thức của người dân còn hạn chế nên việc giữ vệ sinh môi trường nông thôn vẫn là “bài toán” khó với xã. Nói rộng hơn, đây cũng là tiêu chí khó đối với các xã đã và đang trên đường “về đích” nông thôn mới của huyện Si Ma Cai.

Khó khăn chung

Ở mỗi địa phương mà chúng tôi đến đều được nghe những câu chuyện sau hành trình “về đích”. Hầu hết lãnh đạo các địa phương cho rằng, xây dựng nông thôn mới đã khó thì xây dựng nông thôn mới nâng cao còn khó hơn. Cái khó ở việc các chỉ tiêu, tiêu chí đều được nâng lên cao hơn nhiều so với yêu cầu đạt được để “về đích” nông thôn mới.

Thực tế, hiện các tiêu chí khiến địa phương gặp nhiều khó khăn là những tiêu chí cần nguồn lực hỗ trợ như giao thông, thu nhập... bởi sau “về đích”, nguồn hỗ trợ của các xã không còn, trong khi việc huy động xã hội hóa cũng phải cân nhắc, tính toán để phù hợp với sức dân.

Cùng chung nhận định này, theo ông Nguyễn Xuân Giang, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Bắc Hà, thu nhập là tiêu chí khó đối với những xã đã “về đích” vì mức thu nhập tăng theo tiêu chuẩn của từng năm. Trong khi đó, nguồn lực hỗ trợ phát triển sản xuất bị thu hẹp, đối với khu vực nông thôn, nguồn thu còn hạn chế, khó khăn trong việc mở rộng các ngành, nghề hoặc triển khai mô hình kinh tế mới. Để giúp người dân có thêm nguồn thu, các cấp, ngành ở địa phương chỉ có thể định hướng, khuyến khích người dân phát triển kinh tế theo hướng phù hợp.

Ngoài ra phải kể đến một số tiêu chí liên quan đến đặc thù địa phương như môi trường chưa đảm bảo do cả nguyên nhân khách quan và chủ quan, việc xây dựng sản phẩm OCOP gặp khó khi có nơi thiếu sản phẩm đặc hữu, nơi có sản phẩm thì lại thiếu sự kết nối giữa người dân với doanh nghiệp...

Dù chưa có chính sách hỗ trợ để tạo “cú hích” đột phá nhưng các địa phương vẫn nỗ lực thực hiện xây dựng nông thôn mới nâng cao. Đây cũng là nhiệm vụ mà các xã phải quan tâm sát sao để có thể đến đích tiếp theo, đồng thời không “ngủ quên” trên thành tích cũ.