Nhưng đằng sau những đổi thay dễ nhận thấy ấy, điều làm nên sức sống cho mỗi vùng quê lại không chỉ ở hạ tầng hay thu nhập, mà chính là cách người dân gìn giữ, nâng niu những giá trị văn hóa truyền thống - những “mạch nguồn” âm thầm nuôi dưỡng bản sắc và tạo nên hồn cốt riêng có.

Ở xã Quy Mông, dấu ấn nông thôn mới không chỉ hiện hữu qua những tuyến đường hoa rực rỡ hay những khu dân cư kiểu mẫu, mà còn hiện lên rõ nét trong từng nếp nhà, sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Những ngôi nhà sàn của đồng bào Tày vẫn đứng đó, vững chãi theo thời gian. Dù được sửa khang trang hơn, tiện nghi hơn, nhưng dáng dấp truyền thống vẫn được gìn giữ. Trong không gian ấy, tiếng đàn tính được ngân lên, hòa cùng điệu hát Then mượt mà như cách để người dân nơi đây giữ gìn “hồn cốt” của dân tộc mình.

Ông Trần Văn Trình - thôn Đồng Cát chia sẻ: Làm nhà mới thì phải chắc chắn, tiện nghi hơn, nhưng không vì thế mà bỏ đi nhà sàn. Đó không chỉ là nơi ở, mà còn là nơi lưu giữ nếp sống, phong tục của ông cha. Mất nhà sàn là mất đi một phần ký ức.

Không chỉ giữ gìn kiến trúc, xã Quy Mông còn chú trọng bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể. Những câu lạc bộ văn nghệ được hình thành ở nhiều thôn, bản, thu hút đông đảo người dân tham gia. Từ người già đến lớp trẻ, ai cũng hào hứng tập luyện, biểu diễn.

Những làn điệu dân ca, những điệu múa truyền thống nay không chỉ xuất hiện trong lễ hội, mà đã trở thành một phần trong đời sống thường ngày, góp phần gắn kết cộng đồng, làm giàu thêm đời sống tinh thần.

Nếu như xã Quy Mông gìn giữ bản sắc từ chính nếp nhà, nếp sống, thì xã Việt Hồng lại lựa chọn hướng đi khác - đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển. Những năm gần đây, khi chương trình xây dựng nông thôn mới bước vào giai đoạn nâng cao, Việt Hồng đã phát huy lợi thế cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa để phát triển du lịch cộng đồng.

Anh Nguyễn Văn Huân làm du lịch cộng đồng ở thôn 8 Minh Phú chia sẻ: “Du khách đến đây không chỉ để ngắm cảnh mà còn muốn trải nghiệm cuộc sống của người dân. Vì vậy, chúng tôi giữ lại những sinh hoạt truyền thống, từ cách nấu ăn, cách tiếp khách đến các hoạt động văn nghệ. Đó chính là điều khiến du khách nhớ và trở lại”.

Cùng với đó, các lễ hội truyền thống cũng được tổ chức bài bản hơn. Những nghi lễ mang đậm bản sắc dân tộc vẫn được giữ gìn, nhưng được điều chỉnh linh hoạt để phù hợp với đời sống hiện đại. Nhờ vậy, văn hóa không bị “đóng khung” trong quá khứ, mà vẫn tiếp tục “sống” trong đời sống hôm nay.

Theo ông Nguyễn Tiến Chiển - Chủ tịch UBND xã Việt Hồng, giữ gìn bản sắc trong xây dựng nông thôn mới không phải là “giữ nguyên” một cách cứng nhắc, mà là bảo tồn có chọn lọc.

Chúng tôi xác định rõ giá trị cốt lõi cần giữ, đồng thời chủ động thay đổi phù hợp với cuộc sống mới. Quan trọng nhất là để người dân hiểu rằng, văn hóa không phải là thứ xa vời, mà chính là cuộc sống hằng ngày của mình

Ông Nguyễn Tiến Chiển - Chủ tịch UBND xã Việt Hồng

Từ những cách làm cụ thể ở Quy Mông, Việt Hồng, có thể thấy một điểm chung: người dân chính là chủ thể của quá trình gìn giữ văn hóa. Họ không chỉ là đối tượng thụ hưởng thành quả của nông thôn mới, mà còn là những người trực tiếp gìn giữ, trao truyền và làm giàu bản sắc. Chính sự tự giác, ý thức từ mỗi gia đình, mỗi cộng đồng đã tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ.

Lào Cai với 34 dân tộc cùng chung sống, mỗi địa phương đều mang trong mình những nét văn hóa riêng biệt. Đây là tài sản vô giá, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức trong bối cảnh hội nhập và phát triển. Làm sao để phát triển kinh tế mà không đánh mất bản sắc?! Làm sao để văn hóa không bị mai một trước làn sóng hiện đại hóa?!

Từ những trăn trở đó, những năm qua, tỉnh đã ban hành nhiều chính sách nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Các làng văn hóa du lịch cộng đồng được hình thành, không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân mà còn tạo điều kiện để văn hóa bản địa được quảng bá rộng rãi. Bên cạnh đó, nhiều nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, làm nhạc cụ dân tộc, chế biến ẩm thực đặc trưng… được khôi phục, phát triển, trở thành sinh kế bền vững.

Cùng với đó, hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở được quan tâm đầu tư. Những nhà văn hóa thôn, bản không chỉ là nơi hội họp, mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Các hoạt động văn nghệ, thể thao được tổ chức thường xuyên, góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho người dân.

Tuy nhiên, trong dòng chảy phát triển, không ít địa phương cũng đang đối mặt với nguy cơ mai một bản sắc. Sự du nhập của lối sống hiện đại, cùng với áp lực phát triển kinh tế, khiến một số giá trị truyền thống dần bị lãng quên. Nhiều ngôi nhà sàn đã được thay thế bằng nhà xây kiên cố, nhiều phong tục, tập quán không còn được duy trì như trước.

Bài toán đặt ra là làm thế nào để hài hòa giữa phát triển và gìn giữ. Theo ông Trương Ngọc Tuân - Trưởng Phòng Văn hóa xã Tân Hợp, “chìa khóa” nằm ở việc gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế.

“Khi người dân thấy rằng giữ gìn văn hóa có thể mang lại lợi ích thiết thực, họ sẽ chủ động tham gia. Du lịch cộng đồng là ví dụ điển hình, vừa giúp tăng thu nhập, vừa tạo động lực để bảo tồn văn hóa”, ông Tuân tin tưởng.

Thực tế đã chứng minh, khi văn hóa trở thành “tài sản”, người dân sẽ có ý thức hơn trong việc gìn giữ. Những bộ trang phục truyền thống giờ đây không chỉ xuất hiện trong lễ hội, mà còn trở thành sản phẩm phục vụ du khách. Những làn điệu dân ca không chỉ để biểu diễn, mà còn được truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần nối dài “mạch nguồn” văn hóa qua các thế hệ.

Bà Vũ Thị Mai Oanh - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh cho rằng: “Việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa trong xây dựng nông thôn mới cần được thực hiện một cách hài hòa, linh hoạt, gắn với phát triển kinh tế và nâng cao đời sống người dân. Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực quan trọng để phát triển bền vững. Khi các giá trị truyền thống được bảo tồn và khai thác hợp lý, đặc biệt thông qua các mô hình như du lịch cộng đồng, sẽ vừa góp phần tạo sinh kế, vừa giúp lan tỏa, quảng bá bản sắc văn hóa địa phương”.

Ở nhiều vùng quê hôm nay, sự hài hòa giữa phát triển và gìn giữ đang dần định hình một diện mạo nông thôn mới bền vững. Trong dòng chảy hiện đại, việc giữ gìn bản sắc văn hóa không chỉ giúp mỗi vùng quê giữ lại cái “gốc” để không bị “hòa tan” mà còn là “điểm tựa” vững chắc cho tương lai phát triển bền vững, giàu bản sắc và nhân văn.